Türkiye'de Faili Meçhul Cinayetler Tarihi

Hukuki Çerçeve ve Metodolojik Not: Bu inceleme; Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Araştırma Komisyonu Raporları, Başbakanlık Teftiş Kurulu İncelemeleri (Susurluk Raporu), Devlet Güvenlik Mahkemeleri (DGM) ve Ağır Ceza Mahkemeleri iddianameleri ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kesinleşmiş ihlal kararları temel alınarak hazırlanmıştır. Metinde yer verilen iddia ve söylentiler, resmî devlet raporlarına, sanık/tanık/itirafçı ifadelerine veya muteber araştırmacı gazetecilik arşivlerine geçmiş somut kayıtlara dayandırılmıştır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası uyarınca kesinleşmiş mahkeme hükmü bulunmayan kişiler hakkında masumiyet karinesi esastır.

Giriş: Bir Kavramın Anatomisi — “Faili Meçhul” mü, “Faili Meşhur” mu?

Türkiye’nin yakın siyasal tarihinde “faili meçhul cinayet” kavramı, faili adli tıp ya da polis kriminolojisi açısından bulunamamış sıradan adli suçları tanımlamaz. Siyaset bilimi ve ceza hukuku literatüründe bu terim; planlanması, lojistiği, icrası ve ardından gelen karartma mekanizmalarıyla doğrudan veya dolaylı olarak devlet içi odaklara, istihbarat servislerine, paramiliter gruplara veya devlet-mafya ittifaklarına uzanan siyasal tasfiyeleri ifade eder.

1995 yılında hazırlanan TBMM Faili Meçhul Siyasi Cinayetleri Araştırma Komisyonu Raporu ve 1998 tarihli Başbakanlık Susurluk Raporu, Türkiye’de siyasal cinayetlerin dönemsel dinamiklere göre üç ana dalga halinde gerçekleştiğini saptamıştır:

1940’lar - 1950’ler (Erken Soğuk Savaş / İdeolojik Tasfiyeler): İki kutuplu dünyanın eşiğinde, sola ve muhalif aydınlara yönelik ilk sistematik gayriresmî müdahaleler (Sabahattin Ali vakası).
1970’ler (Gladyo, Özel Harp ve 12 Eylül’e Doğru Kaos Stratejisi): NATO’nun “Stay Behind” doktrini gereğince kurulan Özel Harp Dairesi ve paramiliter çetelerin, ülkeyi askeri darbeye götürecek toplumsal şiddet ortamını inşa etmek amacıyla savcıları, sendikacıları ve aydınları hedef alması.
1990’lar (Topyekûn Özel Savaş, JİTEM ve Susurluk Çetesi): Kürt sorununun derinleştiği, Milli Güvenlik Kurulu (MGK) konseptiyle “gayrinizami harp” yöntemlerinin meşrulaştırıldığı; gazetecilerin, milletvekillerinin, Kürt iş insanlarının ve bizzat ordu içi muhalif komutanların “Ölüm Listeleri” üzerinden infaz edildiği karanlık dönem.

1. Meslek Gruplarına Göre Kronolojik Döküm

A. Gazeteciler, Yazarlar ve Basın Emekçileri

Demokratik kamusal denetimin taşıyıcısı olan gazeteciler ve yazarlar, Türkiye’de derin yapıların deşifre edilmesini engellemek ve toplumsal hafızayı terörize etmek amacıyla ilk hedef seçilen meslek grubudur.

Sabahattin Ali (Yazar, Gazeteci)

Tarih: 2 Nisan 1948
Yer: Kırklareli / Bulgaristan Sınırı
Profil ve Hedef Seçilme Nedeni: Marko Paşa dergisindeki keskin muhalif yazıları nedeniyle sürekli tutuklanan, dönemin tek parti ve emniyet bürokrasisi tarafından “sakıncalı komünist” olarak fişlenen yazar.
Olay ve Adli Süreç: Yurt dışına kaçmak üzere anlaştığı kaçakçı/rehber Ali Ertekin tarafından sınıra yakın bir bölgede başına sopayla vurularak öldürüldü. Ertekin, cinayeti “milli hislerle” işlediğini iddia etti; 4 yıl hapis cezası aldı ancak af kanunuyla kısa sürede serbest kaldı.
İddialar ve Söylentiler: Ali Ertekin’in Milli Emniyet Hizmeti (MAH) mensubu olduğu kanıtlanmıştır. Dönemin önemli tanıkları (Kemal Sülker, Aziz Nesin), Sabahattin Ali’nin aslında Kırklareli’nde değil, İstanbul’da Sansaryan Han’da (Emniyet Müdürlüğü) sorgu ve işkence sırasında öldürüldüğünü, cesedin sonradan sınıra götürülerek “kaçarken vuruldu” kurgusu yapıldığını iddia etmiştir.
Kaynaklar: Kemal Sülker, Sabahattin Ali Olayı; TBMM Tutanakları (1948).

Abdi İpekçi (Milliyet Gazetesi Genel Yayın Yönetmeni)

Tarih: 1 Şubat 1979
Yer: Teşvikiye, İstanbul
Profil ve Hedef Seçilme Nedeni: Uzlaşmacı, sosyal demokrat çizgisiyle bilinen; ancak öldürüldüğü günlerde Türkiye’deki kaçakçılık şebekeleri, silah kaçakçıları ve devlet içindeki odakların bağlantılarını inceleyen saygın başyazar.
Olay ve Adli Süreç: Evinin yakınında arabasında kurşun yağmuruna tutuldu. Tetikçi Mehmet Ali Ağca 5 ay sonra yakalandı. Ancak Ağca, en sıkı korunan Maltepe Askeri Cezaevi’nden asker üniforması giydirilerek kaçırıldı; daha sonra 1981’de Roma’da Papa’ya suikast düzenledi.
İddialar ve Söylentiler: Ağca’nın ardındaki Ülkücü komandoların, Özel Harp Dairesi ve yabancı istihbarat servisleri (CIA/BND bağlantılı Gladio ağları) tarafından koordine edildiği ileri sürülmüştür. Ağca’yı cezaevinden kaçıran ekibin kilit ismi Oral Çelik ve Abdullah Çatlı’dır. Cinayet, 12 Eylül askeri darbesine giden süreçte kamuoyunda dehşet yaratmak amacıyla tasarlanmıştır.
Kaynaklar: Uğur Mumcu, Silah Kaçakçılığı ve Terör; TBMM 1995 Komisyon Raporu.

Çetin Emeç (Hürriyet Gazetesi Genel Yayın Koordinatörü)

Tarih: 7 Mart 1990
Yer: Suadiye, İstanbul
Olay ve Adli Süreç: Sabah işe gitmek üzere aracına bindiği sırada şoförü Sinan Ercan ile birlikte iki maskeli saldırgan tarafından çapraz ateşe tutuldu. Eylemi “Türk İslam Komandoları” ve “İslami Hareket” örgütleri üstlendi. Yıllar sonra İrfan Çağrıcı yakalanarak yargılandı.
İddialar ve Söylentiler: 1990 suikastlar zincirinin (Aksoy, Dursun, Üçok) en kritik halkasıdır. Saldırının arkasında İran gizli servisi VEVAK/SAVAMA ile bağlantılı profesyonel suikast timlerinin olduğu veya Türkiye’de laik-dindar kutuplaşmasını provoke etmek isteyen Gladyo tipi konsorsiyumların bulunduğu iddia edilmiştir.
Kaynaklar: İstanbul DGM Umut Davası İddianamesi; Hikmet Çetinkaya, Din Baronunun Suikastı.

Turan Dursun (Araştırmacı Yazar, Eski Müftü)

Tarih: 4 Eylül 1990
Yer: Koşuyolu, İstanbul
Profil ve Hedef Seçilme Nedeni: Geleneksel İslam dogmalarını, hadis külliyatını ve teolojik kaynakları eleştiren kitapları ve 2000’e Doğru dergisindeki yazıları nedeniyle dinci grupların doğrudan hedefi haline gelmişti.
Olay ve Adli Süreç: Evinden çıktığı sırada silahlı saldırı sonucu öldürüldü. Tetikçilerden Arif Peker ve İslami Hareket lideri İrfan Çağrıcı yargılandı.
İddialar ve Söylentiler: Dursun’un öldürülmesinin hemen ardından evine giren sivil polis ekiplerinin, yazarın yıllardır üzerinde çalıştığı ve İslam tarihiyle ilgili çok önemli belgeler barındıran devasa arşivini çuvallarla götürdüğü ve bu arşivin emniyette “kaybolduğu” resmi tutanaklara yansımıştır.
Kaynaklar: İstanbul DGM Tutanakları; TBMM 1995 Araştırma Komisyonu Raporu.

Musa Anter (“Ape Musa”, Yazar, Gazeteci)

Tarih: 20 Eylül 1992
Yer: Seyrantepe, Diyarbakır
Profil ve Hedef Seçilme Nedeni: Kürt aydınlanmasının simge ismi; Özgür Gündem, Yeni Ülke gazeteleri yazarı.
Olay ve Adli Süreç: Bir kültür festivali için gittiği Diyarbakır’da kaldığı otelden “arazi ihtilafını uzlaştırma” bahanesiyle çıkarıldı; Seyrantepe semtinde ıssız bir sokakta kurşunlandı. Yanındaki Orhan Miroğlu ağır yaralandı.
İddialar ve Söylentiler: JİTEM’in varlığını ve suçlarını itiraf eden Abdülkadir Aygan, cinayetin bizzat JİTEM Grup Komutanı Cem Ersever, Mahmut Yıldırım (Yeşil) ve Hogir kod adlı Cemil Işık tarafından organize edildiğini, tetiği ise Hamit Yıldırım’ın çektiğini krokileriyle itiraf etti. Dava 30 yıllık olağanüstü zamanaşımı süresi dolduğu gerekçesiyle 2022 yılında düşürüldü.
Kaynaklar: Abdülkadir Aygan, İtirafçı: Bir JİTEM’ci Anlattı; Başbakanlık Susurluk Raporu (1998); AİHM Musa Anter ve Diğerleri / Türkiye Kararı (2006).

Uğur Mumcu (Cumhuriyet Gazetesi Araştırmacı Gazetecisi)

Tarih: 24 Ocak 1993
Yer: Gaziosmanpaşa, Ankara
Profil ve Hedef Seçilme Nedeni: Türkiye’nin en yetkin araştırmacı gazetecisi; silah kaçakçılığı, uyuşturucu rotaları, devlet-mafya-tarikat ilişkileri ve PKK-istihbarat bağları üzerine çalışıyordu.
Olay ve Adli Süreç: Evinin önündeki Renault 12 marka aracına yerleştirilen C-4 tipi plastik patlayıcının patlaması sonucu hayatını kaybetti. Olay yerindeki delillerin belediye temizlik görevlilerince süpürülmesi adli skandal yarattı.
İddialar ve Söylentiler: Mumcu, öldürüldüğü sırada Abdullah Öcalan’ın ilk yıllarında MİT ile olan olası temaslarını (Kürt Dosyası) araştırıyordu. Olay sonrası Mumcu’nun eşi Güldal Mumcu ile görüşen dönemin Emniyet Genel Müdürü Mehmet Ağar’ın “Bir tuğla çekersem duvar yıkılır” dediği, DGM Savcısı Kemal Ayhan’ın ise “Bu işi devlet yapmıştır, failleri bulamayız” itirafında bulunduğu öne sürülmüştür. Yıllar sonra “Tevhid-Selam” örgütüne fatura edilse de cinayetin derin devlet organizasyonu olduğu yönündeki kanaat değişmemiştir.
Kaynaklar: Güldal Mumcu, İçimden Geçen Zaman; Uğur Mumcu, Kürt Dosyası; Ankara 11. Ağır Ceza Mahkemesi Umut Davası Kararı.

Metin Göktepe (Evrensel Gazetesi Muhabiri)

Tarih: 8 Ocak 1996
Yer: Eyüp Kapalı Spor Salonu, İstanbul
Olay ve Adli Süreç: Ümraniye Cezaevi’nde öldürülen tutukluların cenazesini takip ederken “sarı basın kartı olmadığı” bahanesiyle gözaltına alındı. Götürüldüğü Eyüp Kapalı Spor Salonu’nda polislerce dövülerek katledildi. Dönemin Başbakanı Tansu Çiller ve Emniyet yetkilileri “sandalyeden düştü”, “parkta ölü bulundu” şeklinde açıklamalar yaptı.
İddialar ve Söylentiler: Göktepe davası, kamuoyu ve meslektaş baskısıyla polislerin ceza aldığı ender dosyalardandır. Ancak emri veren dönemin İstanbul Emniyet Müdürü ve mülki amirleri hiçbir zaman soruşturmaya dahil edilmemiştir.
Kaynaklar: Metin Göktepe Dava Zabıtları; Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Arşivi.

Ahmet Taner Kışlalı (Akademisyen, Yazar, Eski Kültür Bakanı)

Tarih: 21 Ekim 1999
Yer: Çayyolu, Ankara
Olay ve Adli Süreç: Otomobilinin silecek koluna bırakılan poşet içindeki C-4 tipi bombanın patlaması sonucu sol kolu koparak hayatını kaybetti.
İddialar ve Söylentiler: 28 Şubat sürecinin hemen ertesinde, Kemalist aydınları hedef alarak toplumu kutuplaştırmak ve ordu-siyaset dengelerini yeniden biçimlendirmek amacıyla Özel Harp/istihbarat klikleri tarafından planlandığı iddia edilmiştir.
Kaynaklar: Ankara DGM Umut Operasyonu İddianamesi.

Hrant Dink (Agos Gazetesi Genel Yayın Yönetmeni)

Tarih: 19 Ocak 2007
Yer: Şişli, İstanbul (Agos Gazetesi Önü)
Profil ve Hedef Seçilme Nedeni: Türk ve Ermeni halklarının uzlaşmasını savunan, barışçıl ve cesur kimliğiyle bilinen Ermeni gazeteci; Sabiha Gökçen haberi sonrası Genelkurmay Başkanlığı bildirisi ve milliyetçi medya tarafından hedef gösterilmişti.
Olay ve Adli Süreç: 17 yaşındaki Ogün Samast tarafından ensesinden vurularak öldürüldü.
İddialar ve Söylentiler: Suikast öncesinde MİT görevlileri tarafından İstanbul Valiliği’nde “uyarıldığı”, Trabzon Emniyeti ve Jandarması’nın (Ramazan Akyürek, Ali Fuat Yılmazer ekibi) suikast hazırlığından aylar önce haberdar olduğu ve cinayete kasten yol verildiği ortaya çıktı. Cinayet, devlet içindeki Ergenekon ve FETÖ yapılanmalarının iktidar mücadelesinde bir “zemin temizliği” operasyonu olarak kullanılmıştır.
Kaynaklar: İstanbul 14. Ağır Ceza Mahkemesi Dink Cinayeti Ana Dava Kararı (2021); Nedim Şener, Dink Cinayeti ve İstihbarat Yalanları.

B. Aydınlar, Akademisyenler ve Düşünürler

Doç. Dr. Bedrettin Cömert (Sanat Tarihçisi, Eleştirmen)

Tarih: 11 Temmuz 1978
Yer: Gaziosmanpaşa, Ankara
Olay ve Adli Süreç: Otomobilindeyken çapraz ateşe alındı; eşi ağır yaralandı. Tetikçilerden Üzeyir Bayrak ve Rıfat Yıldırım tespit edildi.
İddialar ve Söylentiler: Hacettepe Üniversitesi’ndeki faşist kadrolaşmayı ve usulsüzlükleri inceleyen teftiş kurulunda yer alıyordu. Cinayetin, 12 Eylül öncesi üniversiteleri teslim almak isteyen paramiliter odaklar tarafından Özel Harp Dairesi bağlantılı olarak organize edildiği belirtilmiştir.
Kaynaklar: Uğur Mumcu, Çıkmaz Sokak; Ankara Sıkıyönetim Mahkemesi Dosyası.

Prof. Dr. Cavit Orhan Tütengil (Sosyolog, İstanbul Üniversitesi Öğretim Üyesi)

Tarih: 7 Aralık 1979
Yer: Levent, İstanbul
Olay ve Adli Süreç: Durakta otobüs beklerken dört kişinin silahlı saldırısıyla öldürüldü. Cesedinin üzerine “Anti-Terör Birliği” imzalı kâğıtlar bırakıldı. Cenazesinde bile polis ve askeri birlikler kitleye müdahale etti.
İddialar ve Söylentiler: Türkiye İşçi Partisi (TİP) ve DİSK çizgisine yakın sol düşünürleri fiziken tasfiye ederek toplumu terörize etmek amacıyla Gladyo hücreleri tarafından infaz edildiği kabul edilmektedir. Failleri bulunmadı.
Kaynaklar: TBMM 1995 Raporu; Sosyoloji Dergisi Özel Sayısı (1980).

Prof. Dr. Muammer Aksoy (Hukukçu, ADD Kurucu Genel Başkanı)

Tarih: 31 Ocak 1990
Yer: Bahçelievler, Ankara
Profil ve Hedef Seçilme Nedeni: 1961 Anayasası’nı hazırlayan komisyon üyelerinden; Atatürkçü Düşünce Derneği (ADD) ve Türk Hukuk Kurumu Başkanı; yabancı petrol ve maden şirketlerinin imtiyazlarına karşı milliyetçi duruşuyla bilinen hukuk dehası.
Olay ve Adli Süreç: Evinin apartman girişinde kurşunlanarak katledildi. Eylemi “İslami İntikam Örgütü” üstlendi.
İddialar ve Söylentiler: 1990’lar aydın katliamı dalgasının başlangıcıdır. Suikastın salt dini saiklerle değil, Türkiye’nin enerji ve maden politikalarını ifşa eden çalışmaları nedeniyle uluslararası karteller ve onların yerli istihbarat uzantıları tarafından yapıldığı iddia edilmiştir.
Kaynaklar: Umut Davası İddianamesi; TBMM Araştırma Komisyonu Arşivi.

Doç. Dr. Bahriye Üçok (İlahiyatçı, Eski Senatör, SHP Meclis Üyesi)

Tarih: 6 Ekim 1990
Yer: Çankaya, Ankara
Profil ve Hedef Seçilme Nedeni: Kadının İslam’daki yerini modern ve laik bir bakışla yorumlayan, türban zorunluluğuna karşı çıkan reformist ilahiyatçı.
Olay ve Adli Süreç: Kargo ile gönderilen kitap görünümlü paketin açılması sırasında patlayan C-4 ile katledildi.
İddialar ve Söylentiler: Kargo şirketinin şüpheli paketi teslim eden kişiyi teşhis etmesine rağmen şahsın yakalanmaması ve güvenlik güçlerince soruşturmanın savsaklanması, failin korunduğu şüphesini somutlaştırmıştır.
Kaynaklar: DGM Dosyaları; Uğur Mumcu Araştırmaları Vakfı Arşivi.

Doç. Dr. Necip Hablemitoğlu (Tarihçi, Ankara Üniversitesi Öğretim Görevlisi)

Tarih: 18 Aralık 2002
Yer: Çankaya, Ankara
Profil ve Hedef Seçilme Nedeni: Gülen Cemaati’nin emniyet ve yargıdaki örgütlenmesini anlatan Köstebek kitabını yayımlamak üzere olan; aynı zamanda Alman vakıflarının Bergama altın madenleri üzerindeki nüfuzunu (Bergama Dosyası) inceleyen araştırmacı.
Olay ve Adli Süreç: Evinin önünde başından vurularak öldürüldü. Olay yerinde özel mühimmat kovanları bulundu. Dosya 20 yıl faili meçhul kaldıktan sonra 2022’de Özel Kuvvetler Komutanlığı mensuplarına (Mustafa Levent Göktaş, Nuri Gökhan Bozkır) dava açıldı.
İddialar ve Söylentiler: İddianamede suikastın, Hablemitoğlu’nun MİT Müsteşarlığı’na atanmasını engellemek isteyen ve FETÖ ile irtibatlı olduğu iddia edilen TSK/Özel Kuvvetler bünyesindeki gayriresmî bir cunta tarafından icra edildiği savunuldu.
Kaynaklar: Ankara 28. Ağır Ceza Mahkemesi Hablemitoğlu Suikastı İddianamesi (2022).

C. Hukukçular, Siyasetçiler ve Devlet/Güvenlik Görevlileri

Bu kategori, derin yapıların yalnızca sivil muhalifleri değil; devlete ve yasalara sadık kalarak gayriresmî yapıların üzerine giden savcıları, komutanları ve siyasetçileri de acımasızca tasfiye ettiğini gösteren en somut kanıttır.

Doğan Öz (Ankara Cumhuriyet Savcı Yardımcısı)

Tarih: 24 Mart 1978
Yer: Gaziosmanpaşa, Ankara
Olay ve Adli Süreç: Arabasını çalıştırırken kurşun yağmuruna tutuldu. Katil İbrahim Çiftçi yakalandı, cinayeti itiraf etti ve Askeri Mahkeme tarafından 4 kez idama mahkum edildi. Ancak Askeri Yargıtay Daireler Kurulu kararı bozdu ve sanık beraat ettirildi.
Hedef Seçilme Nedeni ve Tarihi Rapor: Doğan Öz, Başbakan Bülent Ecevit’e sunulmak üzere “Kontrgerilla Raporu” hazırlamıştı. Raporda aynen şu ifadeler yer alıyordu:

“Şiddet olayları amaçsız değildir. Doğrudan doğruya Özel Harp Dairesi’ne bağlı kontrgerilla unsurlarınca, MHP kadroları ve güvenlik güçleri kullanılarak organize edilmektedir. Amaç; demokratik düzeni işlemez hale getirip askeri faşist bir darbeye zemin hazırlamaktır.”
Kaynaklar: Doğan Öz’ün Kontrgerilla Raporu Metni (Cumhuriyet Gazetesi Arşivi); Askeri Yargıtay Gerekçeli Kararı (Esas 1983/46).

Gün Sazak (Eski Gümrük ve Tekel Bakanı, MHP Genel Başkan Yardımcısı)

Tarih: 27 Mayıs 1980
Yer: Balgat, Ankara
Olay ve Adli Süreç: Evinin önünde Dev-Sol militanlarınca düzenlenen silahlı saldırıda hayatını kaybetti.
İddialar ve Söylentiler: Sazak, bakanlığı döneminde Türkiye’nin gümrük kapılarındaki milyarlarca dolarlık mafya, uyuşturucu ve silah kaçakçılığı çarkını kırmış tek siyasetçiydi. Eylemin görünüşte sol örgüt tarafından yapıldığı, ancak lojistiğin ve istihbaratın gümrük rantını kaybeden uluslararası kaçakçılık şebekeleri ve devlet içi ortakları tarafından sağlandığı iddia edilmiştir.
Kaynaklar: TBMM 1995 Komisyon Raporu; Mehmet Ali Birand, 12 Eylül.

Vedat Aydın (İHD Diyarbakır Şube Başkanı, Halkın Emek Partisi Yöneticisi)

Tarih: 5 Temmuz 1991 (Kaçırılma) / 7 Temmuz 1991 (Cesedin bulunması)
Yer: Diyarbakır / Maden, Elazığ
Olay ve Adli Süreç: Gece yarısı evine gelen kendilerini “siyasi şube polisi” olarak tanıtan telsizli şahıslarca gözaltına alındı. İki gün sonra Elazığ Maden ilçesinde işkence edilerek öldürülmüş cesedi bulundu. Cenazesine katılan yüz binlerce kişiye polisin ateş açması sonucu onlarca sivil yaşamını yitirdi.
İddialar ve Söylentiler: JİTEM’in Bölge’deki ilk büyük faili meçhul operasyonudur. Binbaşı Cem Ersever ve itirafçı Abdülkadir Aygan, cinayetin dönemin OHAL Bölge Valiliği bilgisi dahilinde JİTEM timlerince işlendiğini yıllar sonra doğrulamıştır.
Kaynaklar: TBMM 1995 Faili Meçhul Cinayetler Raporu; Abdülkadir Aygan İtirafları.

Orgeneral Eşref Bitlis (Jandarma Genel Komutanı)

Tarih: 17 Şubat 1993
Yer: Güvercinlik Askeri Havaalanı / Yenimahalle, Ankara
Profil ve Hedef Seçilme Nedeni: Kürt sorununun yalnızca askeri operasyonlarla çözülemeyeceğini savunan, bölgedeki korucu aşiretlerin uyuşturucu kaçakçılığına ve Çekiç Güç’ün (Provide Comfort) bölgedeki karanlık lojistiğine açıkça karşı çıkan saygın orgeneral.
Olay ve Adli Süreç: Kalkıştan dakikalar sonra uçağı düştü; Bitlis ve ekibi şehit oldu. Askeri savcılık “buzlanma ve pilotaj hatası” raporu vererek dosyayı kapattı.
İddialar ve Söylentiler: Uçağın sabotajla düşürüldüğü iddia edilmektedir. Uçağın motor parçalarının incelemeye gönderilmeden alelacele hurdaya ayrılması, İTÜ öğretim üyelerinin “buzlanma olamaz” raporlarının dosyadan çıkarılması şüpheleri büyütmüştür. Eşref Bitlis’in, Cumhurbaşkanı Turgut Özal ile birlikte hazırladığı barışçıl Kürt stratejisini engellemek isteyen Gladyo/NATO kanadınca tasfiye edildiği kabul edilmektedir.
Kaynaklar: TBMM Darbeleri ve Muhtıraları Araştırma Komisyonu Raporu (2012); Adnan Akfırat, Eşref Bitlis Suikastı.

Bahtiyar Aydın (Tuğgeneral, Lice Jandarma Bölge Asayiş Komutanı)

Tarih: 22 Ekim 1993
Yer: Lice Jandarma Bölük Komutanlığı, Diyarbakır
Olay ve Adli Süreç: Komutanlık bahçesindeyken uzak mesafeden keskin nişancı tüfeğiyle (Kanas) vuruldu. Resmi makamlar Lice’ye PKK baskını olduğunu ilan etti; ilçe günlerce top ve tank ateşiyle tahrip edildi.
İddialar ve Söylentiler: JİTEM’in yasadışı haraç ve uyuşturucu operasyonlarına engel olduğu için bizzat JİTEM bünyesindeki tetikçiler tarafından vurulduğu ortaya çıktı. Olay sırasında ilçede PKK militanının bulunmadığı, açılan davanın gizli tanık ifadeleriyle tescillendi; ancak dava zamanaşımıyla düşürüldü.
Kaynaklar: Diyarbakır 6. Ağır Ceza Mahkemesi Lice Davası Gerekçeli Kararı.

Mehmet Sincar (Demokrasi Partisi - DEP Mardin Milletvekili)

Tarih: 4 Eylül 1993
Yer: Batman
Olay ve Adli Süreç: Batman’da artan faili meçhul cinayetleri yerinde araştırmak üzere kurulan TBMM heyetindeyken, gündüz vakti caddede kurşunlanarak öldürüldü.
İddialar ve Söylentiler: Cinayet resmiyette Hizbullah’a yüklendi. Ancak Başbakanlık Susurluk Raporu’nda (Kutlu Savaş), Sincar suikastının bizzat “Yeşil” kod adlı Mahmut Yıldırım, Alaattin Kanat ve koruculardan oluşan bir devlet timi tarafından icra edildiği ve kaçışlarının polis telsizleriyle koordine edildiği açıkça yazılmıştır.
Kaynaklar: Başbakanlık Susurluk Raporu (Sayfa 68-72); TBMM Sincar Cinayeti Dosyası.

Ahmet Cem Ersever (Emekli Jandarma Binbaşı, JİTEM Kurucusu)

Tarih: 4 Kasım 1993 (Cesetlerin bulunması)
Yer: Elmadağ, Ankara
Olay ve Adli Süreç: TSK’dan istifa ettikten sonra gazeteci Soner Yalçın’a röportajlar vermeye ve Güneydoğu’daki karanlık işleri açıklayacağını ilan etmeye başladı. Mahkemeye ifade vermek için gittiği Ankara’da sevgilisi Nevval Boz ve itirafçı Mustafa Deniz ile birlikte kaçırıldı. Elleri arkadan bağlanmış, kafalarına kurşun sıkılmış halde cesetleri bulundu.
İddialar ve Söylentiler: Ersever’in, Eşref Bitlis sabotajını ve JİTEM’in uyuşturucu ağlarını deşifre etmesinden korkan Mahmut Yıldırım (Yeşil) ve Veli Küçük ekibi tarafından sorgulanıp infaz edildiği, yanındaki 30 klasörlük gizli JİTEM arşivinin gasp edildiği belirtilmektedir.
Kaynaklar: Başbakanlık Susurluk Raporu; Soner Yalçın, Binbaşı Ersever’in İtirafları.

Albay Kazım Çillioğlu ve Albay Rıdvan Özden

Kazım Çillioğlu (Tunceli Jandarma Bölge Komutanı): 1994 yılında lojmanında ölü bulundu. “İntihar etti” denildi. 2010 yılında mezarı açıldığında kafatasında kırıklar, kaburgalarında ezikler ve vücudunda kurşun yarası tespit edildi. Eşref Bitlis’in ekibindendi.
Rıdvan Özden (Mardin Jandarma Alay Komutanı): 1995’te çatışmada şehit olduğu duyuruldu. Ancak eşi Tomris Özden, eşinin alnından değil, arkadan kafasına sıkılan kurşunla JİTEM tarafından infaz edildiğini açıkladı. Mezarı açılarak adli tıp incelemeleri yapıldı; çelişkili otopsi raporları gizlendi.
Kaynaklar: Malatya Özel Yetkili Başsavcılığı Dosyası; Ergenekon Mahkeme Tutanakları.

Tahir Elçi (Diyarbakır Baro Başkanı, İnsan Hakları Savunucusu)

Tarih: 28 Kasım 2015
Yer: Dört Ayaklı Minare Önü, Sur, Diyarbakır
Olay ve Adli Süreç: Hendek operasyonları sırasında tarihi eserlerin korunması için basın açıklaması yaptığı sırada, polisle çatışarak kaçan PKK’lıların sokağa girmesi üzerine başlayan çatışmada tek kurşunla ensesinden vurularak katledildi.
İddialar ve Söylentiler: Olay yerindeki polis ve MOBESE kameralarının bazılarının bozulduğu, balistik incelemelerin eksik yapıldığı saptandı. Londra Üniversitesi merkezli Forensic Architecture (Adli Mimarlık) grubunun hazırladığı bilimsel balistik raporda, Elçi’yi vuran kurşunun kuvvetle muhtemel sokaktaki polis memurlarından birinin silahından çıktığı saptandı. Yargılanan polisler 2024’te beraat etti.
Kaynaklar: Forensic Architecture Raporu (The Murder of Tahir Elçi); Diyarbakır 10. Ağır Ceza Mahkemesi Dosyası.

D. İş İnsanları ve Finans Odakları (1990’lar “Ölüm Listeleri”)

4 Kasım 1993 tarihinde dönemin Başbakanı Tansu Çiller, İstanbul Holiday Inn Oteli’nde yaptığı konuşmada şu tarihi cümleyi kurdu:

“Elimizde PKK’ya haraç veren Kürt iş adamlarının listesi vardır. Onlardan hesap soracağız.”

Bu konuşmanın ardından “Sapanca-Hendek-Bolu Ölüm Üçgeni” olarak bilinen bölgede iş insanlarının kaçırılıp infaz edildiği bir süreç başlatıldı.

Behçet Cantürk (İş İnsanı)

Tarih: 14 Ocak 1994
Yer: Sapanca, Sakarya
Olay ve Adli Süreç: Şoförü Recep Kuzucu ile birlikte kaçırıldı. İşkence edilmiş cesetleri Sapanca yakınlarında bulundu.
İddialar ve Söylentiler: Susurluk Raporu’nda Cantürk’ün öldürülmesi; “Cantürk’ün uyuşturucu gelirlerini PKK’ya aktardığı bilinmekle beraber, devlet hukuki yollarla cezalandıramadığı için bu yöntemi seçmiştir” şeklinde itiraf edilmiştir. Cinayeti Özel Harekat Dairesi polisleri ve Abdullah Çatlı ekibinin işlediği, emrin Emniyet Genel Müdürü Mehmet Ağar tarafından verildiği Ayhan Çarkın’ın itiraflarında yer almıştır.
Kaynaklar: Başbakanlık Susurluk Raporu; Ayhan Çarkın İfadeleri (2011).

Savaş Buldan, Adnan Yıldırım, Hacı Karay

Tarih: 3 Haziran 1994 (Kaçırılma) / 4 Haziran 1994 (Cesetlerin bulunması)
Yer: Çınar Oteli Önü, Yeşilyurt, İstanbul / Yığılca, Bolu
Olay ve Adli Süreç: Çelik yelekli, telsizli ve polis rozetli kişilerce kaçırıldılar. 24 saat sonra Bolu Melen Çayı kenarında kurşunlanmış cesetleri bulundu.
İddialar ve Söylentiler: Susurluk davası sanığı eski polis Ayhan Çarkın, infazı bizzat kendilerinin ve Çatlı grubunun gerçekleştirdiğini; paralarına el konulduğunu savcılıkta tek tek anlattı. 2014’te Mehmet Ağar ve 19 sanık aleyhine açılan “Ankara Faili Meçhuller Davası”, 2023 yılında tüm sanıkların beraatiyle sonuçlandırıldı.
Kaynaklar: Ankara 1. Ağır Ceza Mahkemesi (2014/162 Esas); AİHM Buldan / Türkiye Mahkûmiyet Kararı (2004).

Ömer Lütfi Topal (“Kumarhaneler Kralı”)

Tarih: 28 Temmuz 1996
Yer: Yeniköy, İstanbul
Olay ve Adli Süreç: Otomobilinde kalaşnikof tüfeklerle taranarak öldürüldü. Cinayet mahalindeki Uzi marka susturuculu silahlarda Özel Harekat polisleri Ayhan Çarkın, Ercan Ersoy ve Oğuz Yorulmaz’ın parmak izi çıktı.
İddialar ve Söylentiler: Dönemin İstanbul Emniyet Müdürü Kemal Yazıcıoğlu polisleri gözaltına aldı; ancak İçişleri Bakanı Mehmet Ağar’ın talimatıyla polisler Ankara’ya getirilerek serbest bırakıldı. Topal’ın kumarhane rantını devlete ve mafyaya haraç olarak vermeyi reddettiği için infaz edildiği kanıtlandı.
Kaynaklar: TBMM Susurluk Komisyonu Raporu; DGM Dosyası.

Özdemir Sabancı (İş İnsanı, Sabancı Holding Yönetim Kurulu Üyesi)

Tarih: 9 Ocak 1996
Yer: Sabancı Center, 4. Levent, İstanbul
Olay ve Adli Süreç: Yüksek güvenlikli Sabancı Kuleleri’nin 25. katında Haluk Görgün ve Nilgün Hasefe ile birlikte DHKP-C militanları (Mustafa Duyar, İsmail Akkol ve temizlik görevlisi Fehriye Erdal) tarafından katledildi.
İddialar ve Söylentiler: Eylemi yapan Mustafa Duyar teslim oldu ve Afyon Cezaevi’nde itirafçı olmak istediğini açıkladı. Ancak konuşamadan, cezaevinde Karagümrük Çetesi (Nuri ve Vedat Ergin kardeşler) tarafından öldürüldü. Nuri Ergin’in duruşma salonunda mahkeme heyetine bağırdığı “Bu devlet bana Mustafa Duyar’ı öldürttü! Veli Küçük’e sorun!” sözleri devlet bağlantısını açıkça ortaya koymuştur.
Kaynaklar: DGM Zabıtları; Gazeteci Saygı Öztürk Arşivi.

E. Sendikacılar, Hak Savunucuları ve Zorla Kaybedilenler

Kemal Türkler (DİSK Kurucu Genel Başkanı)

Tarih: 22 Temmuz 1980
Yer: Merter, İstanbul
Olay ve Adli Süreç: Evinin önünde aracına binerken kurşunlandı. Sanık Ünal Osmanağaoğlu yıllar sonra yargılandı; dava 30 yıllık olağanüstü zamanaşımı gerekçesiyle 2010’da düşürüldü.
İddialar ve Söylentiler: 12 Eylül askeri darbesine sayılı günler kala, güçlü işçi hareketinin liderini yok ederek sıkıyönetimi kaçınılmaz hale getirmek amacıyla Özel Harp destekli sağ çetelerce öldürüldüğü bilinmektedir.
Kaynaklar: DİSK Tarihi Arşivi; Yargıtay Ceza Genel Kurulu Kararları.

Hasan Ocak ve Fehmi Tosun (Cumartesi Anneleri Hareketi)

Hasan Ocak (1995): Gazi Olayları sonrası gözaltına alındı. Emniyet inkar etti. 55 gün sonra Beykoz ormanlarında işkenceyle telle boğulmuş cesedi kimsesizler mezarlığında bulundu. Bu cinayet, her cumartesi Galatasaray Meydanı’nda toplanan “Cumartesi Anneleri” direnişini başlattı.
Fehmi Tosun (1995): Avcılar’daki evinin önünde çocuklarının gözü önünde sivil polislerce 34 F 115 plakalı araca bindirilerek kaçırıldı ve bir daha bulunamadı. Türkiye, 2003 yılında AİHM’de suçu kabul ederek tazminat ödemeyi kabul eden “Dostane Çözüm” metnine imza attı.
Kaynaklar: AİHM Hasan Ocak / Türkiye ve Tosun / Türkiye Kararları; İHD Gözaltında Kayıplar Raporu.

2. Faili Meçhul Mekanizmaları ve Derin Yapılar

Yapı / Mekanizma	Faaliyet Alanı ve Yöntemi	Kilit İsimler / Raporlar
Özel Harp Dairesi / Gladyo	1970’ler boyunca aydınlara, savcılara ve sendikalara suikast düzenleyerek 12 Eylül darbesine zemin hazırlamak.	Doğan Öz Raporu, Bülent Ecevit İtirafları
JİTEM	Doğu ve Güneydoğu’da “terörle mücadele” kisvesi altında yargısız infaz, zorla kaçırma (Beyaz Toros) ve gasp.	Cem Ersever, Mahmut Yıldırım (Yeşil), Abdülkadir Aygan, Arif Doğan
Susurluk Çetesi	Emniyet-Özel Harekat-Mafya işbirliğiyle Kürt iş insanları ve muhaliflere yönelik “Ölüm Listeleri” infazları ve haraç.	Kutlu Savaş Susurluk Raporu, Mehmet Ağar, Abdullah Çatlı, Korkut Eken
Hizbullah (Hizbul-kontra)	1990’larda Güneydoğu’da PKK sempatizanlarına satırlı suikastlar; 2000’lerde domuz bağıyla mezar evler cinayetleri.	TBMM 1995 Raporu, Beykoz Operasyonu (Hüseyin Velioğlu)

3. Adli Boyut: Cezasızlık Zırhı ve Zamanaşımı

Türkiye’de cumhuriyet tarihi boyunca işlenen faili meçhul siyasi cinayetlerin ortak paydası, “cezasızlık kültürü” (impunity) olmuştur. Bu kültürün işletilmesinde dört temel hukuki bariyer kullanılmıştır:

Olağanüstü Zamanaşımı (20 ve 30 Yıl): Türk Ceza Kanunu’nda yer alan dava zamanaşımı süreleri, devlet görevlilerinin yargılandığı dosyalarda kasten uzatılarak davaların düşmesi sağlanmıştır (Kemal Türkler, Musa Anter, Sivas Katliamı davaları).
Güvenlik Gerekçesiyle Nakil: Davalar, suçun işlendiği illerden alınıp mağdur ailelerin ve avukatların katılımını imkânsız kılmak amacıyla yüzlerce kilometre uzaktaki illere (Eskişehir, Kırıkkale, Çorum) taşınmıştır.
“Devlet Sırrı” Engeli: MİT, Genelkurmay ve Emniyet arşivlerindeki kilit belgeler mahkemelere gönderilmemiş, savcıların olay yerine girmesi engellenmiştir.
Toplu Beraat Dalgası (2019-2024): 2010’lu yıllarda açılan JİTEM, Lice, Kulp, Dargeçit ve Ankara Faili Meçhuller Ana Davalarının tamamı, son beş yıl içinde ardı ardına beraat kararlarıyla kapatılmıştır.

4. Temel Kaynakça ve Resmî Belgeler

Resmî Devlet Raporları

TBMM Faili Meçhul Siyasi Cinayetleri Araştırma Komisyonu Raporu (1995): Komisyon Başkanı Sadık Avundukluoğlu öncülüğünde hazırlanan, 1990’lar cinayetlerini tüm boyutlarıyla belgeleyen en kapsamlı meclis tutanağı.
Başbakanlık Teftiş Kurulu Susurluk Raporu (1998): Başbakanlık Teftiş Kurulu Başkanı Kutlu Savaş tarafından hazırlanan, devletin yargı dışı infazlarını ve mafya ittifakını itiraf eden resmî metin.
TBMM Susurluk Araştırma Komisyonu Raporu (1997): Mehmet Elkatmış başkanlığında hazırlanan parlamento araştırma tutanağı.
TBMM Darbeleri ve Muhtıraları Araştırma Komisyonu Raporu (2012): Eşref Bitlis ve 1993 suikastları incelemesi.

AİHM Mahkûmiyet Kararları

Aksoy / Türkiye (1996) - İşkence ve zorla kaybetme.
Kurt / Türkiye (1998) - Gözaltında kayıp vakalarında devletin sorumluluğu.
Kılıç / Türkiye (2000) - Yaşam hakkının korunmaması ve gazeteci cinayetleri.
Musa Anter ve Diğerleri / Türkiye (2006) - Yaşam hakkı ihlali ve faillerin korunması.
Buldan / Türkiye (2004) - Zorla kaybetme ve yaşam hakkı ihlali.

Saygın Araştırmacı Eserler

Uğur Mumcu, Kürt Dosyası, Silah Kaçakçılığı ve Terör, Çıkmaz Sokak.
Abdülkadir Aygan, İtirafçı: Bir JİTEM’ci Anlattı, Aram Yayınları.
Soner Yalçın, Binbaşı Ersever’in İtirafları, Teşkilatın İki Silahşoru.
Ahmet Şık, Pusu: Devletin Yeni Sahipleri, Postacı Yayınevi.
Güldal Mumcu, İçimden Geçen Zaman, UM:AG Yayınları.
İHD ve TİHV Dönemsel Hak İhlalleri ve Faili Meçhuller Raporları (1990-2026).